علوم سیاسی – دکتری
بسمه تعالی
رشته دکتری علوم سیاسی بر اساس سرفصل جدید وزارت علوم، مصوب ۱۴۰۴/۰۵/۲۶ و قابل اجرا از سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ تنظیم شده است. این برنامه جدید، بهصراحت جایگزین برنامه قدیمی علوم سیاسی و برنامههای مرتبط قبلی شده و بهجای «گرایش»، از الگوی زمینههای تخصصی استفاده میکند.
🔸🔹🔸 دکتری علوم سیاسی
فهم قدرت، دولت، حکمرانی و مسائل ایران در افق اندیشه اسلامی و جهان معاصر
علوم سیاسی فقط مطالعه دولت و قدرت نیست؛ دانشی است برای فهم، نقد و تدبیر سیاست در جهان متحول امروز.
این رشته میپرسد:
چگونه میتوان پدیدههای سیاسی، دولت، حکمرانی، جامعه، سیاستگذاری و مسائل ایران را با رویکردی علمی، انتقادی، بومی و تمدنی تحلیل کرد؟
معرفی کوتاه رشته
دکتری «علوم سیاسی» عالیترین سطح آموزش و پژوهش در حوزه فهم قدرت، دولت، حکمرانی، اندیشه سیاسی، جامعهشناسی سیاسی، مسائل ایران و سیاستگذاری عمومی است. سرفصل جدید این رشته در سال ۱۴۰۴ با رویکرد «بازنگری همراه با تجمیع گرایش» تصویب شده و از سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ بهمدت پنج سال قابل اجراست.
برنامه جدید، چهار زمینه تخصصی را ذیل یک رشته واحد سامان داده است:
- اندیشه سیاسی
- مسائل ایران
- جامعهشناسی سیاسی
- سیاستگذاری عمومی
در دانشگاه باقرالعلوم(ع)، دکتری علوم سیاسی صرفاً به معنای آموزش نظریههای سیاست نیست؛ بلکه در نسبت با مبانی اسلامی، مردمسالاری دینی، حکمرانی، مسائل جمهوری اسلامی ایران، سیاستگذاری عمومی، اندیشه سیاسی اسلام، و افق تمدن اسلامی تعریف میشود. حضور استادان دانشگاه باقرالعلوم(ع)، از جمله دکتر نجف لکزایی و دکتر محمد ستوده آرانی، در کارگروه بازنگری این برنامه نشان میدهد که دانشگاه در شکلگیری علمی این سرفصل جدید نیز سهم فعال داشته است.
تمایز این رشته در دانشگاه باقرالعلوم(ع)
۱. پیوند علوم سیاسی با اندیشه اسلامی
علوم سیاسی در باقرالعلوم(ع) صرفاً ترجمه نظریههای غربی نیست؛ بلکه با میراث فقه سیاسی، فلسفه سیاسی اسلامی، اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، مردمسالاری دینی، عدالت سیاسی و حکمرانی اسلامی پیوند میخورد.
۲. تمرکز بر مسائل جمهوری اسلامی ایران
سرفصل جدید، بهصورت جدی به مسائل ایران، حکمرانی، دولت، سیاست خارجی، رسانه و سیاست، توسعه، امنیت، اسناد بالادستی، آیندهپژوهی و افق تمدنی جمهوری اسلامی ایران توجه دارد.
۳. رسالهمحوری و حل مسئله
این دوره ۱۸ واحد آموزشی و ۱۸ واحد رساله دارد؛ یعنی نیمی از هویت دوره به پژوهش مستقل و تولید دانش اختصاص یافته است.
۴. اتصال به سامانه اشتراک دانش دانشگاه
سامانه اشتراک دانش دانشگاه باقرالعلوم(ع) برای علوم سیاسی و مطالعات سیاسی، آثار، پایاننامهها، مقالات، دانشآموختگان و پژوهشگران مرتبط را گردآوری کرده است و میتواند پشتوانه زنده صفحه رشته باشد. در این سامانه، برچسب «علوم سیاسی» و گروه «مطالعات سیاسی» شامل نمونههایی از مقالات، پایاننامهها و دانشآموختگان مرتبط با این حوزه است. (kms.bou.ac.ir)
چرا این رشته مهم است؟
برنامه جدید وزارت علوم تأکید میکند که بازنگری دکتری علوم سیاسی بهدلیل گذشت زمان طولانی از سرفصل قدیم، تحولات گسترده دانش سیاست، ضرورت روزآمدسازی، توجه به مسائل بومی، مبانی اسلامی و مرزهای جدید دانش انجام شده است.
اهمیت این رشته در شرایط امروز از چند جهت است:
- سیاست، میدان اصلی تصمیمگیری درباره سرنوشت جامعه است.
- دولت، حکمرانی، مشروعیت، مشارکت، عدالت، امنیت و سیاستگذاری عمومی از مسائل بنیادین ایران معاصرند.
- جمهوری اسلامی ایران برای حل مسائل پیچیده حکمرانی، نیازمند پژوهشگران و تحلیلگرانی است که هم نظریه سیاسی را بفهمند و هم مسائل واقعی کشور را بشناسند.
- علوم سیاسی جدید باید بتواند با فناوری، هوش مصنوعی، رسانه، حکمرانی دیجیتال، تحولات بینالمللی، مقاومت، امنیت عمومی و سیاستگذاری عمومی گفتوگو کند.
اهداف رشته
بر اساس سرفصل جدید، اهداف اصلی دوره چنین است:
- روزآمدسازی آموزش علوم سیاسی بر اساس مرزهای دانش سیاست
- هدفمند کردن آموزش دکتری بر پایه زمینههای تخصصی
- ایجاد انعطاف در انتخاب دروس متناسب با رساله دانشجو
- تقویت رویکرد میانرشتهای در آموزش علوم سیاسی
- توجه به مسائل فرهنگی، بومی، اسلامی و مسائل جمهوری اسلامی ایران
- تربیت سیاستشناس، پژوهشگر و تدبیرکننده سیاسی با توان تحلیل و تجویز در مسائل داخلی و خارجی
ساختار آموزشی دوره
بر اساس برنامه جدید:
بخش آموزشی تعداد واحد
دروس تخصصی الزامی ۱۰ واحد
دروس تخصصی اختیاری ۸ واحد
رساله دکتری ۱۸ واحد
جمع کل ۳۶ واحد
دانشجو باید دروس آموزشی را معمولاً در دو یا سه نیمسال بگذراند و سپس وارد مرحله پژوهشی و تدوین رساله شود.
در این رشته چه میآموزید؟
۱. روششناسی در علوم سیاسی
دانشجو با روشهای تحقیق پیشرفته در علوم سیاسی، روشهای کیفی و کمی، تحلیل محتوا، تحلیل مضمون، هرمنوتیک، ساختارگرایی، پساساختارگرایی، سازهانگاری، تحلیل گفتمان و کثرتگرایی روششناختی آشنا میشود. هدف، شناخت اجتهادی ظرفیتها و محدودیتهای روشهای علوم سیاسی و تطبیق آنها بر مسائل سیاسی ایران است.
۲. دولت و حکمرانی
درس «بررسی و نقد نظریههای دولت و حکمرانی» از دروس مهم و جدید دوره است. در این درس، نظریههای دولت در سنت یونانی، قراردادگرایی، لیبرالیسم، نولیبرالیسم، مارکسیسم، فمینیسم، آنارشیسم و اندیشه مسلمانان بررسی میشود و سپس نظریههای حکمرانی نوین، حکمرانی خوب، حکمرانی شبکهای، حکمرانی چندسطحی، حکمرانی جهانی و حکمرانی ولایی تحلیل میشود. هدف، آسیبشناسی دولت و حکمرانی در ایران و کمک به ارتقای ساختاری و کارکردی آن است.
۳. جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر
این بخش بر رابطه قدرت اجتماعی و قدرت سیاسی، نیروهای اجتماعی، احزاب، مشارکت انتخاباتی، طبقه متوسط، گروههای مرجع، جامعهپذیری سیاسی، اعتماد سیاسی، کارآمدی، شکافهای اجتماعی و نقش رسانهها و شبکههای اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران تمرکز دارد.
۴. اندیشه سیاسی اسلام و ایران معاصر
در این بخش، مکاتب و اندیشههای سیاسی جهان اسلام و ایران معاصر بررسی میشود: اصلاحگری دینی و غیردینی، سلفیگری، نوگرایی اسلامی، نواندیشی، سنتگرایی، اندیشه امام خمینی، شهید مطهری، شهید صدر، شهید بهشتی، نائینی و دیگر متفکران جهان اسلام.
۵. اندیشه سیاسی غرب جدید با رویکرد انتقادی
دانشجو با اندیشه سیاسی غرب جدید از رنسانس و اصلاح دینی تا مدرنیته، چرخش زبانی، پستمدرنیسم، لیبرالیسم، مارکسیسم، محافظهکاری، عدالت، سکولاریسم و نظریههای سیاسی معاصر آشنا میشود و آنها را با رویکرد انتقادی تحلیل میکند.
۶. سیاستگذاری عمومی و حکمرانی
برنامه جدید، سیاستگذاری عمومی را بهعنوان یکی از زمینههای تخصصی اضافه کرده است. دروس این حوزه شامل نظریههای جدید سیاستگذاری عمومی، بنیانهای نظری و عملی سیاستگذاری عمومی در جمهوری اسلامی ایران، روششناسی پیشرفته، هوش مصنوعی و سیاستگذاری عمومی، سیاستگذاری اقتصادی، زیستمحیطی و امنیت عمومی است.
زمینههای تخصصی دوره
۱. اندیشه سیاسی
این زمینه برای دانشجویانی مناسب است که به فلسفه سیاسی، فقه سیاسی، الهیات سیاسی، اندیشه سیاسی اسلامی و غربی، عدالت، سکولاریسم، حقوق بشر، حکمرانی اسلامی و نسبت دین و سیاست علاقهمندند.
نمونه دروس:
- مسائل اندیشه سیاسی در جمهوری اسلامی ایران
- اسلام و سکولاریسم
- فلسفه سیاسی تطبیقی
- مسائل جدید فقه سیاسی
- حقوق بشر در اسلام
- مسائل بنیادین سیاست در قرآن و سیره
- الهیات سیاسی تطبیقی
- نظریههای عدالت سیاسی
- حکمرانی سیاسی در اندیشه اسلامی
۲. مسائل ایران
این زمینه برای دانشجویانی مناسب است که میخواهند مسائل سیاسی، حکمرانی، توسعه، امنیت، سیاست خارجی، رسانه، دولت و اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران را تحلیل کنند.
نمونه دروس:
- مسائل توسعه در جمهوری اسلامی ایران
- سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و نظام جهانی
- مسائل سیاسی ـ امنیتی در جمهوری اسلامی ایران
- سیاستگذاری عمومی و حکمرانی در جمهوری اسلامی ایران
- مسائل رسانه و سیاست در جمهوری اسلامی ایران
- آیندهپژوهی و افق تمدنی جمهوری اسلامی ایران
- تحلیل سیاستی اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران
- نهاد دولت در ایران معاصر
۳. جامعهشناسی سیاسی
این زمینه بر نسبت جامعه و سیاست، نیروهای اجتماعی، توسعه، مقاومت، حکمرانی، تحولات اجتماعی ـ سیاسی و روشهای پژوهش پیشرفته تمرکز دارد.
نمونه دروس:
- بررسی و نقد نظریههای جامعهشناسی سیاسی معاصر
- روشهای پژوهش پیشرفته در جامعهشناسی سیاسی
- مسائل حکمرانی در جمهوری اسلامی ایران
- بررسی و نقد نظریههای توسعه
- آرا و نظریههای مقاومت در جهان معاصر
۴. سیاستگذاری عمومی
این زمینه، علوم سیاسی را به حل مسائل عمومی و حکمرانی عملی نزدیک میکند. در برنامه جدید، سیاستگذاری عمومی بهعنوان یک زمینه تخصصی مستقل وارد دکتری علوم سیاسی شده است.
نمونه دروس:
- بررسی و نقد نظریههای جدید سیاستگذاری عمومی
- بنیانهای نظری و عملی سیاستگذاری عمومی در جمهوری اسلامی ایران
- روششناسی پیشرفته در سیاستگذاری عمومی
- مسائل و چالشهای سیاستگذاری عمومی در جمهوری اسلامی ایران
- کاربرد آمار در برنامهریزی و سیاستگذاری عمومی
- هوش مصنوعی و سیاستگذاری عمومی
- سیاستگذاری زیستمحیطی
- نظریههای سیاستگذاری امنیت عمومی
نمونه دروس الزامی مشترک
تمام دانشجویان دکتری علوم سیاسی، فارغ از زمینه تخصصی، با این پنج درس اصلی مواجه میشوند:
- روششناسی در علوم سیاسی
- بررسی و نقد نظریههای دولت و حکمرانی
- جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر
- مکاتب و اندیشههای سیاسی در جهان اسلام و ایران معاصر
- اندیشه سیاسی غرب جدید با رویکرد انتقادی
این پنج درس، ستون فقرات دورهاند و نشان میدهند که دکتری علوم سیاسی جدید، میان روششناسی، دولت و حکمرانی، جامعه ایران، اندیشه اسلامی و نقد اندیشه غرب پیوند برقرار کرده است.
مهارتها و توانمندیهای دانشآموختگان
دانشآموخته این رشته باید بتواند:
- مسائل سیاسی ایران و جهان اسلام را صورتبندی کند.
- نظریههای سیاسی را نقد و تحلیل کند.
- در حوزه اندیشه سیاسی، جامعهشناسی سیاسی، مسائل ایران یا سیاستگذاری عمومی پژوهش تخصصی انجام دهد.
- با روشهای پیشرفته تحقیق سیاسی کار کند.
- در نهادهای آموزشی، پژوهشی، سیاستی، فرهنگی و حکمرانی نقشآفرین باشد.
- در طراحی، نقد و ارزیابی سیاستهای عمومی مشارکت کند.
- درباره دولت، حکمرانی، مشروعیت، عدالت، امنیت، مشارکت و آینده سیاسی ایران نظریهپردازی کند.
سرفصل جدید، فارغالتحصیل علوم سیاسی را «سیاستشناس، پژوهشگر و تدبیرکننده» معرفی میکند که باید نسبت به مسائل جمهوری اسلامی ایران دغدغهمند و مسئولیتپذیر باشد.
مسئله مرکزی رشته
مسئله مرکزی دکتری علوم سیاسی در دانشگاه باقرالعلوم(ع) این است:
چگونه میتوان با تکیه بر روششناسی علمی، مبانی اسلامی، شناخت ایران معاصر و فهم تحولات جهانی، مسائل قدرت، دولت، حکمرانی و سیاستگذاری را در جمهوری اسلامی ایران و جهان اسلام تحلیل و برای آنها راهحل نظری و عملی ارائه کرد؟
پرسشهای کلیدی رشته:
- دولت مطلوب در اندیشه اسلامی و تجربه جمهوری اسلامی ایران چگونه فهم میشود؟
- حکمرانی در ایران معاصر با چه چالشهایی روبهروست؟
- نسبت مردمسالاری دینی، عدالت، آزادی، امنیت و کارآمدی چیست؟
- چگونه میتوان علوم سیاسی را از سطح توصیف به سطح حل مسئله ارتقا داد؟
- جایگاه انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران در نظریه سیاسی معاصر چیست؟
- فناوری، رسانه، هوش مصنوعی و حکمرانی دیجیتال چه تأثیری بر سیاست دارند؟
مسیرهای پژوهشی پیشنهادی برای رساله
برای دانشگاه باقرالعلوم(ع)، مسیرهای زیر میتواند بهعنوان افقهای پژوهشی رشته در سایت نمایش داده شود:
- نظریه دولت در اندیشه اسلامی و جمهوری اسلامی ایران
- حکمرانی اسلامی، حکمرانی ولایی و حکمرانی متعالی
- مردمسالاری دینی و نظریه مشروعیت
- عدالت سیاسی در اندیشه اسلامی و معاصر
- فقه سیاسی و مسائل نوپدید سیاست
- تحلیل سیاستگذاری عمومی در جمهوری اسلامی ایران
- سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و نظم جهانی
- رسانه، سیاست و افکار عمومی
- جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر
- آیندهپژوهی سیاسی و افق تمدنی جمهوری اسلامی ایران
- هوش مصنوعی و حکمرانی عمومی
- مقاومت، امنیت و نظریههای قدرت در جهان اسلام
- تحلیل سیاستی اسناد بالادستی نظام
نمونههایی از پایاننامهها و آثار ثبتشده ، اساتید و سرمایه علمی رشته در سامانه اشتراک دانش دانشگاه نیز نشان میدهد که حوزه علوم سیاسی در باقرالعلوم(ع) به موضوعاتی مانند کارآمدی نظام سیاسی، حقوق ملت در قانون اساسی، تربیت سیاسی کارگزاران، بیانیه گام دوم، شاخصهای کارآمدی دولت و بازتاب انقلاب اسلامی بر جریانهای سیاسی منطقه پرداخته است. (kms.bou.ac.ir)
سوالات پرتکرار
آیا در سرفصل جدید، علوم سیاسی گرایش دارد؟
در برنامه جدید، بهجای گرایش رسمی، از «زمینه تخصصی» استفاده شده است. چهار زمینه تخصصی عبارتاند از اندیشه سیاسی، مسائل ایران، جامعهشناسی سیاسی و سیاستگذاری عمومی.
تفاوت برنامه جدید با سرفصل قدیم چیست؟
تغییرات اساسی است. برنامه قدیم مربوط به سال ۱۳۶۹ بود، اما برنامه جدید با توجه به مرزهای دانش، مسائل ایران، حکمرانی، سیاستگذاری عمومی، رسانه، هوش مصنوعی و رویکرد میانرشتهای بازنگری شده است.
آیا این رشته بیشتر نظری است یا کاربردی؟
هر دو. بخش اندیشه سیاسی و نظریههای دولت، جنبه نظری قوی دارد؛ اما دروس سیاستگذاری عمومی، مسائل ایران، حکمرانی، ابزارهای تحلیل سیاسی و هوش مصنوعی، رشته را به حل مسائل واقعی نزدیک میکند.
مزیت دانشگاه باقرالعلوم(ع) در این رشته چیست؟
مزیت اصلی، پیوند علوم سیاسی با اندیشه اسلامی، فقه سیاسی، فلسفه سیاسی اسلامی، حکمرانی جمهوری اسلامی ایران و مأموریت مسئلهمحور دانشگاه در علوم انسانی اسلامی است.
آیا این رشته برای طلاب مناسب است؟
بله؛ بهویژه برای طلابی که به فقه سیاسی، اندیشه سیاسی اسلام، حکمرانی، عدالت، دولت اسلامی، مردمسالاری دینی و مسائل جمهوری اسلامی ایران علاقهمندند.
