دانش اجتماعی مسلمین – دکتری
بسمه تعالی
🔸🔹🔸دکتری دانش اجتماعی مسلمین
بازسازی علم اجتماعی در افق حکمت اسلامی و مسائل جهان اسلام
علم اجتماعی، محصول هر تمدن است؛ این رشته میپرسد:
چگونه میتوان جامعه را نه با عینک صرفاً مدرن، بلکه از درون سنت معرفتی، تاریخی و تمدنی اسلام فهم و تحلیل کرد؟
معرفی کوتاه رشته
دکتری «دانش اجتماعی مسلمین» یکی از رشتههای متمایز و راهبردی دانشگاه باقرالعلوم(ع) است که برای پاسخ به یک مسئله بنیادین طراحی شده است:
آیا علوم اجتماعی مدرن، با مبانی معرفتی غربی خود، برای فهم و تدبیر مسائل جوامع اسلامی کافی است؟
برنامه بازنگریشده این رشته تصریح میکند که علم، بهویژه علم اجتماعی، در بسترهای معرفتی و فرهنگی شکل میگیرد و هر زیستبوم فرهنگی ـ اجتماعی، دانش متناسب با مسائل خود را تولید میکند. از این منظر، دانش اجتماعی مسلمین در پی آن است که میراث اندیشه اجتماعی در جهان اسلام را بازخوانی کند، علوم اجتماعی مدرن را بهصورت انتقادی بررسی کند و زمینه صورتبندی دانشی روشمند، متناسب با فرهنگ و تمدن اسلامی را فراهم آورد.
در دانشگاه باقرالعلوم(ع)، این رشته فقط یک برنامه آموزشی نیست؛ بلکه بخشی از مأموریت دانشگاه در تولید علوم انسانی اسلامی، پیوند حوزه و دانشگاه، مسئلهمحوری تمدنی و تربیت پژوهشگران توانمند برای فهم مسائل جهان اسلام است.
چرا این رشته مهم است؟
علوم اجتماعی مدرن در بستر تاریخی، فرهنگی و فلسفی غرب شکل گرفته است. برنامه بازنگریشده رشته تأکید میکند که انتقال این علوم به جوامع اسلامی، بدون نقد مبانی و زمینههای آن، میتواند پیامدهای معرفتی، فرهنگی و اجتماعی ایجاد کند.
از سوی دیگر، علم اجتماعی اسلامی با وجود پیشینه تاریخی و تمدنی خود، در نهادهای رسمی علمی کمتر مورد توجه قرار گرفته و اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان، گاه از پیشینه تاریخی خود جدا شده است. این رشته برای جبران همین گسست طراحی شده است:
بازخوانی میراث اجتماعی مسلمین، نقد علوم اجتماعی مدرن، و تولید دانش اجتماعی متناسب با فرهنگ و تمدن اسلامی.
اهداف رشته
بر اساس سرفصل بازنگریشده، اهداف اصلی دوره عبارتاند از:
- بررسی انتقادی مبانی معرفتی علم اجتماعی مدرن
- بازخوانی سنت و روشهای اندیشه اجتماعی جهان اسلام
- تولید نظریههای اجتماعی مبتنی بر حکمت و عقلانیت اسلامی
- تبیین تحولات اجتماعی جهان معاصر بر پایه حوزه معرفتی اسلام
- بازسازی روشمند علم اجتماعی متناسب با فرهنگ و تمدن اسلامی
- تربیت پژوهشگرانی توانمند برای تحلیل مسائل نظری، فرهنگی و اجتماعی جهان اسلام
ساختار آموزشی دوره
بر اساس برنامه بازنگریشده:
نوع درس تعداد واحد
دروس جبرانی ۶ واحد
دروس تخصصی ۱۲ واحد
دروس اختیاری ۶ واحد
رساله ۱۸ واحد
جمع کل ۴۲ واحد
این ساختار نشان میدهد که دوره، هم بنیان نظری و روششناختی دارد، هم به نقد علوم اجتماعی مدرن میپردازد، هم میراث اسلامی را بازخوانی میکند و هم در نهایت دانشجو را به سمت تولید رساله دکتری و نظریهپردازی هدایت میکند.
در این رشته چه میآموزید؟
۱. نقد مبانی علوم اجتماعی مدرن
دانشجو با فلسفه علوم اجتماعی، مکاتب جامعهشناسی، پوزیتیویسم، هرمنوتیک، نظریه انتقادی، پدیدارشناسی، تبارشناسی و رئالیسم انتقادی آشنا میشود و آنها را بر اساس مبانی حکمت اسلامی نقد میکند.
۲. بازخوانی میراث علمی و اجتماعی مسلمین
دوره، تاریخ علوم عقلی و نقلی را در جهان اسلام بررسی میکند؛ از حدیث، تفسیر، فقه و اصول تا کلام، فلسفه، عرفان، تاریخ و طبقهبندی علوم. هدف، فهم این است که دانش اجتماعی در جهان اسلام چگونه میتواند از دل سنت علمی و تمدنی اسلامی بازخوانی شود.
۳. روششناسی علم اجتماعی مسلمین
دانشجو با رویکردهای مختلف در اندیشه اجتماعی مسلمین آشنا میشود: رویکرد فلسفی، کلامی، عرفانی، فقهی، تفسیری، تاریخی، سفرنامهنویسی، سیاستنامهنویسی و رویکردهای معاصر.
۴. چالشهای نظری و فرهنگی جهان اسلام
رشته به چالشهایی مانند سکولاریسم، لیبرالیسم، نئولیبرالیسم، نئومارکسیسم، فمینیسم، پراگماتیسم، پدیدارشناسی، خوانشهای مدرن از اسلام، افراطگرایی و تکفیر میپردازد.
۵. جامعهشناسی دین با رویکرد انتقادی
یکی از بخشهای مهم برنامه، نقد جامعهشناسی دین مدرن است؛ یعنی بازگرداندن دین از جایگاه «موضوع مطالعه جامعهشناسی» به جایگاه «منبع شناخت و سوژه تحلیل اجتماعی».
۶. مسائل ایران معاصر
در برنامه جدید، چالشهای فرهنگی ـ اجتماعی ایران معاصر نیز اضافه شده است؛ از دینداری و تربیت دینی تا عرفانهای نوظهور، غربگرایی، نظام آموزشی، تکنولوژیهای نو، هوش مصنوعی، بلاکچین، فضای مجازی و متاورس.
نمونه دروس
دروس جبرانی
- زبان عربی معاصر
- فلسفه علوم اجتماعی
- بررسی انتقادی نظریات و مکاتب جامعهشناسی ۱
دروس تخصصی - تحلیل ادوار علوم عقلی و نقلی ۱
- تحلیل ادوار علوم عقلی و نقلی ۲
- چالشهای نظری معاصر در جهان اسلام
- بازشناسی تطورات علم اجتماعی مسلمین
- روششناسی علم اجتماعی مسلمین
- اندیشمندان غربی تأثیرگذار بر اندیشه اجتماعی مسلمین
دروس اختیاری - چالشهای فرهنگی ـ اجتماعی ایران معاصر
- بررسی انتقادی نظریات و مکاتب جامعهشناسی ۲
- جریانشناسی انتقادی روشنفکری معاصر ایران پس از انقلاب اسلامی
- رویکرد انتقادی به جامعهشناسی دین
- روش تحقیق در علم اجتماعی مسلمین
مهارتها و توانمندیهای دانشآموختگان
دانشآموخته این رشته تواناییهای زیر را کسب میکند:
- آشنایی عمیق با مبانی و نظریات علوم انسانی
- نقد و بازسازی نظریهها و مکاتب جامعهشناسی غربی
- بازخوانی منابع و معارف اسلامی برای تولید دانش اجتماعی
- تحلیل چالشهای نظری و فرهنگی جهان اسلام و ایران معاصر
- شناخت انتقادی جریانهای روشنفکری معاصر
- توان طراحی پژوهش در حوزه دانش اجتماعی مسلمین
- توان تولید رساله و نظریه در نسبت با علوم اجتماعی اسلامی
- قدرت گفتوگو با علوم اجتماعی مدرن از موضعی انتقادی، روشمند و تمدنی
مسئله مرکزی رشته
مسئله مرکزی دکتری دانش اجتماعی مسلمین این است:
چگونه میتوان از دل سنت معرفتی، تاریخی و تمدنی اسلام، دانشی اجتماعی تولید کرد که هم توان نقد علوم اجتماعی مدرن را داشته باشد و هم بتواند مسائل جهان اسلام و جامعه ایران را بهصورت روشمند تبیین کند؟
پرسشهای کلیدی رشته:
- آیا علوم اجتماعی مدرن برای فهم جوامع اسلامی کافی است؟
- سنت علمی مسلمین چه ظرفیتهایی برای تولید دانش اجتماعی دارد؟
- چگونه میتوان جامعهشناسی غربی را نقد و بازسازی کرد؟
- نسبت دین، عقل، جامعه و علم در اندیشه اجتماعی اسلامی چیست؟
- چگونه میتوان مسائل اجتماعی امروز ایران و جهان اسلام را از افق حکمت اسلامی فهم کرد؟
مسیرهای پژوهشی پیشنهادی برای رساله
- فلسفه علوم اجتماعی اسلامی
- جامعهشناسی دین با رویکرد انتقادی
- نظریه اجتماعی در آثار متفکران مسلمان
- تحلیل چالشهای فرهنگی ـ اجتماعی ایران معاصر
- نقد مبانی معرفتی جامعهشناسی مدرن
- نسبت دین، جامعه و تمدن در اندیشه اسلامی
- روششناسی علم اجتماعی مسلمین
- تحلیل جریانهای روشنفکری پس از انقلاب اسلامی
- علوم اجتماعی و مسئله تمدن اسلامی
- بازخوانی میراث فارابی، ابنخلدون، خواجه نصیر، ابنمسکویه، علامه طباطبایی، شهید مطهری، آیتالله جوادی آملی و متفکران معاصر در افق دانش اجتماعی
👈 سوالات پرتکرار
این رشته چه تفاوتی با جامعهشناسی دارد؟
جامعهشناسی معمولاً نظریههای اجتماعی مدرن را محور قرار میدهد؛ اما دانش اجتماعی مسلمین، ضمن شناخت و نقد آن نظریهها، در پی بازخوانی میراث اسلامی و تولید دانش اجتماعی متناسب با فرهنگ و تمدن اسلامی است.
آیا این رشته صرفاً نظری است؟
هسته رشته نظری و روششناختی است، اما نسبت مستقیمی با چالشهای فرهنگی، اجتماعی و تمدنی ایران و جهان اسلام دارد.
آیا برای طلاب مناسب است؟
بله. سرفصل رسمی، اتمام سطح سه حوزه علمیه را یکی از شرایط ورود دانسته است. این رشته برای طلابی که میخواهند وارد تحلیل اجتماعی، نظریه اجتماعی و علوم انسانی اسلامی شوند، بسیار مناسب است.
آیا برای دانشآموختگان علوم اجتماعی هم مناسب است؟
بله. فارغالتحصیلان علوم اجتماعی میتوانند با ورود به این رشته، نسبت نظریههای مدرن اجتماعی را با مبانی اسلامی، فلسفه اسلامی و مسائل جهان اسلام بازخوانی کنند.
تمرکز رساله در این رشته چیست؟
رساله باید در افق تولید، نقد یا بازسازی دانش اجتماعی مسلمین باشد؛ یعنی صرفاً توصیف اجتماعی کافی نیست، بلکه باید نسبت روش، مبنا، نظریه و مسئله روشن باشد.
