چهاردهمین پیشنشست همایش بینالمللی «دین، فرهنگ و فناوری» با عنوان «پرسشهای بنیادین هوش مصنوعی و پاسخ حکیمان مسلمان» و با شعار «گفتوگویی میان گذشته و آینده»، با میزبانی دانشگاه باقرالعلوم(علیهالسلام) برگزار شد.
این نشست علمی با هدف واکاوی پرسشهای بنیادین حوزه هوش مصنوعی از منظر فلسفه و حکمت اسلامی و بررسی ظرفیت اندیشه حکیمان مسلمان در مواجهه فعال با مسائل نوپدید فناوریهای هوشمند، با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران و دانشجویان حوزههای علوم انسانی، علوم اجتماعی و ارتباطات برگزار شد.
در این پیشنشست، دکتر مجید مبینی مقدس، عضو هیئت علمی دانشگاه، در سخنانی با تبیین «چهار رویکرد اصلی در مواجهه با هوش مصنوعی»، به تشریح طیفی از دیدگاهها از نفی مطلق تا نگاه تمدنی پرداخت. وی با نقد رویکردهای انفعالی و صرفاً مصرفگرایانه نسبت به فناوری، بر ضرورت اتخاذ راهبرد «تسخیر تمدنی» تأکید کرد و آن را مسیری واقعبینانه برای بهرهگیری از فناوریهای نوین در چارچوب اهداف تمدن نوین اسلامی دانست.
دکتر مبینی مقدس با تمرکز بر تمایز میان «پردازش ماشینی» و «تعقل حکمی انسان»، هشدار داد که مهمترین تهدید هوش مصنوعی نه صرفاً در حوزه اخلاق یا سیاست، بلکه در سطح «تخدیر فکر» و تضعیف توان تفکر عمیق انسانی نهفته است. وی تصریح کرد که در عصر هوش مصنوعی، ماشین بهجای انسان به پردازش داده میپردازد و این امر میتواند به سطحیشدن تعقل و کاهش قدرت نظریهپردازی منجر شود؛ موضوعی که با الزامات تمدنسازی در تعارض جدی قرار دارد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، با استناد به مراتب عقل در فلسفه اسلامی و مفهوم «عقل فعال»، تأکید کرد که دریافت معنا، تحلیل عمیق و گشودن افقهای نوین علمی، امری ذاتاً انسانی است و هوش مصنوعی، به دلیل فقدان نفس انسانی و امکان اتصال به عقل فعال، قادر به عبور از مرزهای حقیقی دانش نخواهد بود. به گفته وی، هرچند این فناوری میتواند در تولید و ساماندهی دانش یاریرسان باشد، اما جابهجایی مرزهای علم همچنان در انحصار انسان باقی میماند.
در ادامه این نشست، دکتر سیدمحمدعلی غمامی، عضو هیئت علمی دانشگاه، با طرح این پرسش که «برای فهم پدیدهای مدرن چون هوش مصنوعی باید به جدیدترین نظریات بسنده کرد یا به اصیلترین ریشهها بازگشت؟»، بر ضرورت رجوع به مبانی حکمت اسلامی تأکید کرد. وی با اشاره به روش فیلسوفانی چون هایدگر در بازگشت به سرچشمههای فلسفی برای فهم تکنولوژی، بازخوانی اندیشه مؤسسانی چون فارابی را برای تحلیل ماهیت هوش مصنوعی ضروری دانست.
دکتر غمامی با معرفی فارابی بهعنوان «فیلسوف فناوری و ارتباطات»، اظهار داشت که وی در نقطهای طلایی از مواجهه تمدنی ایستاده و توانسته است منطق و فلسفه یونانی را در خدمت اندیشه اسلامی به کار گیرد. به اعتقاد او، این الگو میتواند الهامبخش مواجهه فعال و خلاق تمدن اسلامی با فناوریهای نوین باشد.
وی همچنین با تحلیل جایگاه هوش مصنوعی در چارچوب «صناعات خمس»، تصریح کرد که هوش مصنوعی معاصر بیش از آنکه بر عقلانیت برهانی استوار باشد، در ساحت «خطابه» و اقناع عمل میکند. این ویژگی، به گفته وی، مرز روشنی میان «پردازش نشانهها» توسط ماشین و «فهم انسانی» مبتنی بر معنا و برهان ترسیم میکند.
در بخش پایانی این نشست، دکتر غمامی با طرح پرسشهایی در حوزه متافیزیک و حکمت متعالیه، از جمله امکان یا عدم امکان دستیابی هوش مصنوعی به مراتب تجرد و «هوش قوی»، بر نقش بنیادین پرسشگری فلسفی در مواجهه با فناوری تأکید کرد و خواستار مداخلهای تمدنی، آیندهنگر و فعال از سوی جهان اسلام در عرصه فناوریهای نوین شد.
این پیشنشست به همت انجمن علمی فرهنگ و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم(ع) و با همکاری دبیرخانه همایش بینالمللی «دین، فرهنگ و فناوری» برگزار شد و بخشی از سلسله نشستهای علمی این همایش به شمار میرود.
